– Saylovoldi tashviqoti deputatlikka nomzodlarning shaxsi, bilimi va salohiyatini saylovchilar oldida to‘la namoyon qilishga, saylovchilarni nomzodlar dasturlarining mazmun-mohiyati bilan yaqindan tanishtirishga, saylovchilarni nomzod uchun ovoz berishga da’vat etishga qaratilgan muhim bosqich sifatida saylov kampaniyasida alohida ahamiyat kasb etadi, – deydi M.Xo‘jayev. – Bu jarayonda Markaziy saylov komissiyasi va barcha bo‘g‘indagi saylov komissiyalarining asosiy vazifasi saylovoldi tashviqoti adolatli, xolis, ochiq va oshkora olib borilishi uchun barcha nomzodlarga teng imkoniyat va kafolatlarni yaratishdan iboratdir.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari sayloviga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish bo‘yicha konsepsiyada saylovga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish bo‘yicha eng muhim talab va maqsadli vazifalardan biri sifatida siyosiy partiyalar va deputatlikka nomzodlarning saylov qonunchiligi prinsiplari va talablarini hisobga olgan holda saylov jarayonida siyosiy raqobatning madaniyatli shakllaridan foydalanishga ko‘maklashish belgilangan.

Milliy saylov qonunchiligimizda saylovoldi tashviqoti bilan bog‘liq huquqiy asoslar mustahkamlangan bo‘lib, mazkur tadbirning teng, adolatli, ochiq va oshkora asosda olib borilishini to‘la kafolatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 117-moddasida O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining davlat hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqi, shuningdek, har bir saylovchi bir ovozga ega ekanligi, ovoz berish huquqi, o‘z xohish-irodasini bildirish tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanishi mustahkamlab qo‘yilgan. O‘zbekiston Respublikasining “Fuqarolar saylov huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi, “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi, “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to‘g‘risida”gi, “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi to‘g‘risida”gi va boshqa qonunlarida saylovoldi tashviqotini amalga oshirishga doir qoida-talablar mustahkamlangan.

“O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi qonunning 27-moddasiga muvofiq va “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to‘g‘risida”gi qonunning 25-moddasiga binoan saylovoldi tashviqoti deputatlikka nomzodlar ro‘yxatga olingan kundan e’tiboran boshlandi. Deputatlikka nomzodlarga, siyosiy partiyalarga ommaviy axborot vositalaridan foydalanishda teng imkoniyatlar yaratilgan.

Siyosiy partiyalar, deputatlika nomzodlar o‘z saylovoldi dasturlarining qoidalarini, ularda aks etgan mamlakatimizni ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy rivojlantirishning dolzarb masalalariga doir nuqtai nazarlarini saylovchilarga, jamoatchilikka yetkazish maqsadida ommaviy axborot vositalaridan keng va teng foydalanmoqdalar.

– Hozir deputatlikka nomzodlar saylovoldi tashviqotini olib bormoqdalar. O‘zlarining ishonchli vakillarini tayinlamoqdalar. Deputatlikka nomzodlarning ishonchli vakillarining huquq va majburiyatlari nimalardan iborat?

– Deputatlikka nomzodning ishonchli vakili – ro‘yxatga olingan nomzod tomonidan tayinlanadigan, o‘z faoliyati bilan tegishli nomzodning saylanishiga ko‘maklashadigan shaxsdir. Alohida ta’kidlash joizki, ishonchli vakillarni tayinlash deputatlikka nomzodning majburiyati emas, balki huquqidir. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod o‘n nafarga qadar, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatligiga nomzod uch nafarga qadar ishonchli vakilga ega bo‘lishi mumkin. Ishonchli vakillar nomzod deputat etib saylanishi uchun tashviqot yuritadilar, davlat organlari va jamoat birlashmalarining organlari, saylovchilar bilan o‘zaro munosabatlarda, shuningdek, saylov komissiyalarida nomzodning manfaatlarini himoya qiladilar.

Deputatlikka nomzod ro‘yxatga olinganidan keyin o‘z ishonchli vakillarini o‘zi belgilaydi va bu haqda okrug saylov komissiyasiga ma’lum qiladi. Saylov komissiyasi ishonchli vakillarni ro‘yxatga oladi va ularga guvohnoma beradi. Deputatlikka nomzod okrug saylov komissiyasiga ma’lum qilgan holda saylovga qadar o‘z ishonchli vakilini istagan vaqtda vakolatidan mahrum qilishi va uni boshqasi bilan almashtirishi mumkin. Ishonchli vakil istagan vaqtda o‘z vakolatlarini zimmasidan soqit qilishga haqli. Ishonchli vakil saylov komissiyasiga a’zo bo‘lishi mumkin emas.

– Ma’lumki, saylovning qonunga qat’iy rioya qilgan holda, ochiq va oshkora o‘tishida kuzatuvchilar muhim ahamiyat kasb etadi. Milliy saylov qonunchiligimizda saylovga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishda siyosiy partiyalardan kuzatuvchilarning ishtirokiga doir qanday qoidalar belgilangan?

– “O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi, “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to‘g‘risida”gi qonunlarga muvofiq, saylovga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishga doir barcha tadbirlarda, shuningdek, saylov kuni ovoz berish xonalarida va ovozlarni sanab chiqishda deputatlikka nomzodlar ko‘rsatgan siyosiy partiyalardan bittadan kuzatuvchi, ommaviy axborot vositalarining vakillari, boshqa davlatlar, xalqaro tashkilotlar va harakatlardan kuzatuvchilar qatnashish huquqiga egadirlar. Ularning vakolatlari tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan bo‘lishi lozim.

Siyosiy partiyalar o‘z kuzatuvchilari to‘g‘risida okrug saylov komissiyalariga saylovga kamida o‘n besh kun qolganida ma’lum qilishlari kerak. Okrug saylov komissiyasi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy saylov komissiyasi tomonidan belgilanadigan namunadagi mandatni siyosiy partiyadan ariza olinganidan keyin kuzatuvchiga besh kun ichida beradi.

Boshqa kuzatuvchilar singari siyosiy partiyalar kuzatuvchilari ham okrug va uchastka saylov komissiyalarining majlislarida hozir bo‘lish, saylov uchastkasida hozir bo‘lish hamda tayyorgarlik ishlarining borishini, ovoz berish uchun saylov qutilarining joylashtirilishini va muhrlanishini, fuqarolarga saylov bulletenlarining berilishini kuzatish, ovozlarni sanab chiqishda va uchastka saylov komissiyasining bayonnomalarini tuzishda hozir bo‘lish, saylov natijalari to‘g‘risidagi hujjatlarning tegishli saylov komissiyasi tomonidan tasdiqlangan nusxalarini so‘rash va ularni olish, agar saylov uchastkasida qonun buzilishiga yo‘l qo‘yilgan deb hisoblash uchun asos bo‘lsa, o‘z kuzatuvlari to‘g‘risida yuqori saylov komissiyasiga ma’lum qilish huquqiga egadirlar.

Shu bilan bir qatorda, kuzatuvchilarga saylovchi saylov bulleteniga o‘z belgisini qo‘yayotgan paytda yashirish ovoz berish kabinasi yoki xonasida bo‘lish, saylovchilarga ta’sir o‘tkazish, biron-bir tashviqot materiali yoki adabiyoti tarqatish, saylovchilardan ular kimni yoqlab ovoz berganliklarini surishtirish yoki saylovchilarga saylov bulleteniga belgi qo‘yishda biron-bir tarzda yordam ko‘rsatish, uchastka saylov komissiyasining faoliyatiga, shu jumladan, saylov qutilarini muhrlashda, ularni ochishda, ovozlarni sanab chiqishda aralashish man etiladi.

Saylov to‘g‘risidagi qonunchiligimizda saylovga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazishda siyosiy partiyalardan kuzatuvchilarning ishtirok etish huquqi kafolatlangani deputatlikka nomzodlar, siyosiy partiyalarning manfaatlarini to‘liq ta’minlash barobarida saylovning xolis, ochiq va oshkora o‘tishiga ham xizmat qiladi.

Xulosa qilib aytganda, qonunchiligimizda saylov kampaniyasining muhim tarkibiy qismi hisoblangan saylovoldi tashviqotini o‘tkazish bilan bog‘liq yetarli shart-sharoit va imkoniyatlar belgilangan. Ushbu huquqiy kafolatlar nomzodlar va siyosiy partiyalarga o‘z dasturlarini keng targ‘ib qilish imkonini beradi hamda saylovchilarning nomzodlar orasidan o‘zi munosib deb hisoblagani uchun ovoz berishiga xizmat qiladi.